Nowotwory jamy ustnej
- wczesne objawy, umiejscowienie i czynniki ryzyka.



Co to są nowotwory?
Nowotwory to grupa chorób charakteryzujących się nadmiernym wzrostem komórek organizmu w reakcji na czynnik wywołujący (kancerogen), ale trwającym także po zaprzestaniu działania tego czynnika. Rozrost jest niekontrolowany przez żadne systemy kontroli i naprawy organizmu, a zatem niezahamowany. Komórki nowotworu nie są komórkami obcymi , ale wywodzącymi się z organizmu, w którym nowotwór się rozwija i nie mogą bez niego istnieć. Aby zostało zainicjowane rozwijanie się nowotworu, konieczny jest czynnik sprawczy wywołujący mutacje w genomie komórki.

Epidemiologia nowotworów jamy ustnej w Polsce
W Polsce nowotwory jamy ustnej stanowiły 1,34% nowotworów złośliwych zarejestrowanych w 2008 roku. Podobnie jak w wielu innych krajach na świecie, także w Polsce stwierdza się znacznie większą zapadalność mężczyzn niż kobiet.
Z raportów Centrów Onkologii zgromadzonych w Krajowej Bazie Danych Nowotworowych (prowadzonej przez Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii - Instytut w Warszawie) wynika, że ogółem na nowotwory jamy ustnej  w roku 2009 zachorowało ponad 2500 mężczyzn i ponad 900 kobiet, zaś umarło blisko 1700 mężczyzn i prawie 500 kobiet [1].
Odsetek zachorowań na raka jamy ustnej w Polsce szacuje się na 2,5 - 4,0% ogółu nowotworów złośliwych. Skąd tak znaczna różnica pomiędzy szacunkami a rejestrem. Wielu pacjentów zgłasza się do lekarza w zaawansowanym stadium choroby (T2 i T3) a nawet z przerzutami do węzłów chłonnych a zatem rejestr może nie obejmować pacjentów z wczesnymi etapami choroby. Nie wykrycie nowotworu i nie zgłoszenie się w porę do specjalisty ogranicza podjęcie skutecznego leczenia. Wdrożenie odpowiednio wcześnie profilaktyki chorób nowotworowych jamy ustnej jest sprawą konieczną, zwłaszcza, że kontrola jamy ustnej w gabinecie stomatologicznym a nawet samodzielne jej przeprowadzenie przez pacjenta nie jest zadaniem skomplikowanym. Ponadto zadaniem dentysty powinno być popularyzowanie zachowań prozdrowotnych, np. zwracanie uwagi na dietę pacjenta, stosowane przez niego używki i tryb życia [2,3].

Jakie są pierwsze objawy nowotworów jamy ustnej?
Pierwsze objawy nowotworów w jamie ustnej są niespecyficzne,  początkowo mogą nie być związane z dolegliwościami bólowymi. Dotyczą bardziej subtelnych zmian występujących na błonie śluzowej takich jak: zmiana zabarwienia, zmętnienie, wyczuwalne nierówności i guzki.
Podejrzenie i czujność powinno budzić każde niegojące się w ciągu 2-4 tygodni owrzodzenie - na wargach, języku czy innym miejscu w jamie ustnej.  Zbielenie lub zaczerwienienie, a także łatwo wywoływane i utrzymujące się dłuższy czas krwawienie śluzówki również powinno zaniepokoić i być sygnałem do zgłoszenia się do specjalisty. Niekiedy objawem choroby jest niebolesne powiększenie węzłów chłonnych szyi. Objawem raka wargi jest najczęściej zgrubienie. Zwykle umiejscowione na wardze dolnej, pokryte suchym strupkiem, który po próbach usunięcia krwawi i szybko ponownie narasta. Na rozwój raka podniebienia wskazuje zwykle długo utrzymujące się bolesne miejsce na śluzówce i niekiedy owrzodzenie.
Raka w bardziej zaawansowanym stadium charakteryzują:
-    bolesna zmiana w obrębie warg, dziąseł lub wewnętrznej części jamy ustnej, która łatwo krwawi i nie chce się zagoić
-    wyczuwalny językiem guzek lub zgrubienie w obrębie policzka
-    utrata czucia lub drętwienie w obrębie jamy ustnej
-    białe lub czerwone plamki na dziąsłach, języku lub we wnętrzu jamy ustnej
-    trudności z żuciem lub przełykaniem pokarmów
-    bolesność lub niewyjaśniony ból w obrębie jamy ustnej, bądź uczucie, że coś utknęło w gardle bez widocznej przyczyny
-    obrzęk szczęki lub żuchwy powodujący złe dopasowanie protezy
-    zmiana głosu
Wszystkie wymienione powyżej stany powinny skłonić do zasięgnięcia porady lekarskiej [2,3].
 

Jaka jest najczęstsza lokalizacja nowotworów jamy ustnej?
Wśród wielu lokalizacji nowotworów jamy ustnej do najczęstszych należą:
-    język
-    dno jamy ustnej
-    warga
-    migdałki
-    część ustna gardła
-    ślinianka przyuszna [1]

Jakie są czynniki ryzyka?
Czynniki ryzyka sprzyjające powstawaniu nowotworów jamy ustnej to przede wszystkim palenie tytoniu (ryzyko 7-krotnie wyższe w porównaniu z niepalącymi) i picie dużych ilości alkoholu (ryzyko 6-krotnie wyższe). Badania naukowe dowodzą także, że działanie tych dwóch czynników jednocześnie powoduje dalszy wzrost ryzyka zachorowania na nowotwór. Predysponować do zachorowania mogą także: dieta uboga w świeże owoce i warzywa, zła higiena jamy ustnej i protez oraz niedopasowanie wypełnień i protez i stałe drażnienie śluzówki, ekspozycja na światło słoneczne (w przypadku raka wargi), a także drobnoustroje takie jak Candida i wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) [2,4,5].

Zapobieganie
Unikanie palenia tytoniu oraz nadużywania alkoholu, ale także zbilansowana dieta to czynniki pomocne w zapobieganiu zachorowania. Udowodniono także, iż ryzyko wystąpienia nowotworu jamy ustnej u palacza, który nawet po długim okresie nałogu rzucił palenie, znacznie spada [4,5].

Wykrywanie
Wykrycie nowotworu w początkowym stadium rozwoju jest podstawą wyleczenia. Im bardziej zaawansowany rozwój tym rokowanie dla pacjenta jest gorsze. Zatem najważniejszą sprawą jest regularne poddawanie się badaniu kontrolnemu. Jako, że jama ustna jest w zakresie szczególnego zainteresowania stomatologa, często właśnie lekarz dentysta jest lekarzem pierwszego kontaktu w profilaktyce nowotworów tego rejonu ciała. Badania kontrolne powinno być przeprowadzane przynajmniej raz na rok (a u pacjentów o podwyższonym ryzyku - z wieloma czynnikami ryzyka lub  z nowotworem w wywiadzie chorobowym bądź rodzinnym - raz na 6 miesięcy). Powinno ono obejmować badanie zewnątrzustne i wewnątrzustne, z badaniem węzłów chłonnych, wszelkich asymetrii, bolesności uciskowej oraz wnikliwym oglądaniem śluzówki przedsionka jamy ustnej, jamy ustnej właściwej i gardła. Wszelkie nieprawidłowości powinny być odnotowane i w razie potrzeby badane w jednym z ośrodków specjalizujących się w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów jamy ustnej.
Od niedawna istnieje możliwość wykrywania wczesnych postaci nowotworów przy pomocy lampy Microlux oraz Velscope. Badanie lampą jest nieinwazyjne, proste i trwa jedynie około 5 minut. Jego zadaniem jest wspomagania lekarza w podjęciu decyzji dotyczącej dalszego diagnozowania zmiany poprzez pobranie wycinka do badania histopatologicznego [5].

Piśmiennictwo:

1.Krajowa Baza Danych Nowotworowych (prowadzona przez Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii - Instytut w Warszawie)
http://www.onkologia.org.pl/pl/p/7/

2. Knowledge about prophylaxis and symptoms of oral neoplastic diseases in patients with diagnosed carcinoma of the stomatognathic system.  Anna Łobacz, Dominika Piątek, Marcin Szymański, Teresa Bachanek. Pol. J. Environ. Stud. 2007 vol. 16 nr 2C p. 1, s. 35-38, bibliogr.

3. http://www.zusmiechem.org.pl/

4.Justyna Podlodowska, Justyna Szumiło, Wiktor Podlodowski, Elżbieta Starosławska, Franciszek Burdan: Epidemiologia i czynniki ryzyka raka jamy ustnej. Pol. Merk. Lek., 2012, XXXII, 188, 135 -137

5.Dental Tribune Poland, Dr Magdalena Pawelczyk-Madalińska: Diagnostyka przesiewowa stanów przedrakowych i nowotworów błony śluzowej jamy ustnej w gabinecie.
http://www.dental-tribune.com/articles/content/scope/news/region/poland/id/8608